Aengus Ó Snodaigh
Dublin South-Central · Sinn Féin · Ireland
“In a reply to a parliamentary question on MetroLink in April of this year, the Minister, Deputy O'Brien, again stated his belief that the MetroLink terminus can facilitate any potential future MetroLink expansion to serve the south west, south or south east of Dublin should sufficient demand develop. That demand is already there.”
“A millennium and a half later, with Ireland serving as the President of the Council of the European Union, it is the same law we want to see enforced in the era of AI. In the words of the author Scott Turow, in paraphrasing The Atlantic's Alex Reisner, the bold future promised by AI has been "created with stolen words".”
“Tá roinnt samplaí anseo agam. Glacaim leis gur chuir an conradh agus BÁNÚ roinnt samplaí eile chuig an Aire ag léiriú an damáiste a dhéanfaidh sé sin. In ainneoin an méid atá ráite aige, i gceantair áirithe, tá coinníollacha ar leith ann ó thaobh forbróirí atá ag forbairt iliomad tithíochta faoi láthair.”
“Theft is being rewarded and creativity is being punished to the tune of €22 billion globally in music and film, according to the International Confederation of Societies of Authors and Composers. The European directives are no longer fit for purpose because of the exemptions granted to train AI.”
“Cloisim é seo. Chuala mé é thar na blianta ó dhaoine a bhí ag iarraidh go laghdófaí teorainn na Gaeltachta. Bhí siad ag iarraidh díriú isteach ar na ceantair a bhí in ísle brí ó thaobh labhairt na Gaeilge chun iad a chaitheamh amach ón nGaeltacht. Bhí siad ag iarraidh go mbeadh an Ghaeltacht srianta go dtí ceantair ina bhfuil 50% ann.”
“Bhí líne den scoth sa leabhar Ag Caint Linn Fhéin , a scríobh Joe Steve Ó Neachtain, laoch an Ghluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta agus ealaíontóir ildánach, "Is é an croí atá i gceol na hÉireann a dhéanann náisiún mór den náisiún beag seo ar fud an domhain." Tír gan teanga, tír gan anam. Tír gan ealaín, tír gan chroí.”
The complete record
Every one of 904 lines we hold for Aengus Ó Snodaigh, in date order, each linked to its source. Free to read, in full, without an account. Page 12 of 19.
“Even that would delay the production of the legislation until October. That does not include passage on Second, Third, Fourth and Fifth Stages in this Chamber and in the Seanad. Deputy Byrne mentioned earlier that this could be a long time coming and that RTÉ would not fall under the remit of the Comptroller and Auditor General for a number of years. That is a possibility. I looked over at the Minister when Deputy Byrne said that and he smirked, but it is a possibility. That is what happens when you have an omnibus Bill - timetables move. We want to make sure that, come next year, RTÉ will be under the remit of the Comptroller and Auditor General. The other points the Government has flagged in its general scheme are welcome. We do not oppose those changes.”
“I thank the officials who came before the committee yesterday to explain some of the details. It is quite wide-ranging. I do not expect it to be passed as quickly as the Minister seems to think it will be. It has already taken six months to get to this point because it is so wide-ranging. This is the second general scheme and we do not know whether there will be a third. The committee has been given an extension of time up to the first week in September to scrutinise the general scheme. The Minister seems to be indicating that the committee should have all the time in the world. Although we do not want to act according to the timetable he has set out, we would like an additional fortnight to get through the work and to liaise and consult those who will be affected by the general scheme. That is an ask of the Minister.”
“With all of this flip-flopping, the Government must have got some free flip-flops from RTÉ. Two weeks ago, the new Minister, Deputy O'Donovan, who was here earlier, said in respect of this legislation "We have beaten the Deputy to it because RTÉ has been put under the remit of the Comptroller and Auditor General". He obviously did not understand that producing the heads of a Bill is not the same thing as enacting law. I do not know whether he meant to mislead or if he just does not understand how this works. The Government's excuse is that there is no point in passing this Bill because the Bill whose general scheme has been produced will achieve the same objective and go further. As others have mentioned, this general scheme is 93 pages long. I have read it. I dealt with it yesterday.”
“We introduced this Bill on First Stage. The Committee of Public Accounts recommended on a cross-party basis that RTÉ should come under the remit of the Comptroller and Auditor General. The chairperson of the RTÉ board, Siún Ní Raghallaigh, also recommended that RTÉ be audited by the Comptroller and Auditor General before she was effectively and unceremoniously sacked on live television by the Minister for media during the term of the previous Dáil, Catherine Martin. The expert advisory committee review into governance and culture at RTÉ then recommended that RTÉ should come under the remit of the Comptroller and Auditor General. The Minister for media, Catherine Martin, then announced that RTÉ would come under the remit of the Comptroller and Auditor General.”
“This shows why politicians should not have control over the funding of a national broadcaster. He continued on and RTÉ was screwed over but the Act also forced habits to form within RTÉ that were probably reflected in recent years because of a cap on the funding that could be raised through advertising. When RTÉ breached that advertising cap, it put the money into an escrow account, hiding it away from the Minister of the time. I believe this led to people setting about some of the scandals we have seen since. This Bill aims to correct all that by making it so that RTÉ is not in charge of its own auditing. Fianna Fáil and Fine Gael have opposed the Bill. We know that from today. The then Minister for public expenditure, Deputy Donohoe, said in 2024 that the Comptroller and Auditor General should not have power to audit RTÉ.”
“The Comptroller and Auditor General's mission is "to provide independent assurance that public funds and resources are used in accordance with the law, managed to good effect and properly accounted for". The Comptroller and Auditor General used to have this role in respect of RTÉ but the former Fianna Fáil Minister, Ray Burke, who was convicted of tax fraud, removed that oversight power with the Broadcasting Act 1990, leaving RTÉ free to arrange its own auditing through private contractors, who have consistently failed to spot the unjustifiable waste of public moneys. Ahead of the changes he made through the Broadcasting Act, Ray Burke is reported to have said "I'm going to fucking screw RTÉ". That was at a time when he felt aggrieved by RTÉ election coverage as it related to him.”
“In fact, RTÉ told the expert advisory committee review into contractors' fees, HR and other matters that a modern and fit-for-purpose HR system would begin to be rolled out from 2024. The board had already discussed the failed HR system in 2023. We now know that RTÉ did not ultimately proceed with the HR modules. I do not know whether RTÉ lied to the review. What else has been hidden? In the midst of all this cloak and dagger stuff, these smokescreens and drip-feeding of information, there was no indication that the culture at RTÉ had changed. The Government then agreed to use €725 million of taxpayers' money to bail out RTÉ. The least the public could expect from us is that we would regulate for independent oversight of how that money is being spent and how money was spent in the past.”
“If all that waste of money was not bad enough, things got worse. In the two years since, the Government has not produced its own legislation. RTÉ's director general, Kevin Bakhurst, is reported as telling people in private as far back as February of last year that the broadcaster would be bankrupt overnight if it fully compensated wronged workers for their bogus self-employment. This is a serious and incredible assertion that was not made known during the reviews, committee hearings and investigations at the time. Only this month, we have learned about the €3.6 million write-off of a failed IT scheme which aimed to deliver a new HR system for RTÉ. This multimillion euro waste was not made known during the reviews or committee investigations either.”
“The statement was made by the Committee of Public Accounts following its investigation into RTÉ which exposed the use of a secret barter account outside its regular financial control; the understatement of published earnings and underwriting of additional payments to presenters: scandal surrounding obscene salaries, allowances, junkets, resignations, exit packages, the use of contractors and bogus self-employment; significant financial losses; and a lack of scrutiny revolving around the shambles that was Toy Show The Musical . Everyone in the Government was wringing their hands over these scandals but my colleagues in Sinn Féin and I got to work straight away, submitting the Broadcasting (Oversight of RTÉ Accounts) (Amendment) Bill to the Bills Office way back in July 2023, almost two years ago.”
“I dtús báire, gabhaim buíochas le mo chomhghleacaí, an Teachta Joanna Byrne, as an mBille seo agamsa a chur chun cinn. Is í a shínigh é agus atá ag tógáil ceisteanna chun tosaigh maidir leis na meáin chumarsáide thar cheann an pháirtí. The Committee of Public Accounts stated it believed "decisions taken by RTÉ demonstrate a lack of rigorous financial controls, poor communication, little transparency and amount to a failure of governance which combined have damaged public trust in an organisation for which trust should be paramount." Some of that statement was reflected by the Minister earlier.”
“We should have a Gaelscoil in Dublin 12, and yet there is prevarication or no engagement with the Department. Hopefully, when the submission is made for the new site in Ballyfermot, the Minister will embrace it. Hopefully, we will see shortly a Gaelscoil in Dublin 10. In relation to the secondary school where there is a primary school in Dublin 2, 4, 6 and 8, the demand is that the Minister will meet and engage with that community as quickly as possible to ensure that the school, when it opens next year, has all the facilities and the wherewithal to become a proper Gaelcholáiste. There is a lot more that needs to be done. I welcome the debate but it is no good unless there is action and legislation to give effect to that.”
“Ultan's Primary School is way above some of the other schools in the area and needs to be set as an example, but that is the yardstick. Every other school should be a St. Ultan's. There are no ifs or buts about it. When you look at the fact that the Department had to be brought kicking and screaming to develop Our Lady of Hope School and Scoil Eoin across the road, which is struggling, and given that nearly every other school in the constituency lacks resources, you can see why we need resources. When any child has an additional need, there should be additional resources. It should be a given. We should not have a system which facilitates students not taking Irish in secondary school. That is an absolute scandal that is growing, day in and day out. We should have already a Gaelscoil in Dublin 10.”
“Gealladh sa Chéad Dáil in 1919 san fhorógra daonlathach gur "cóir agus gleus is gádh dhóibh chun teagaisc agus taithighe ceart do thabhairt dóibh i gcóir na hoibre a bheidh le deunamh aca mar chomhaltaí den tSaorstát Gaedhealach". An gheallúint a bhí tugtha ná go mbeadh teagasc agus cur chuige ceart maidir leis an oideachas agus traenáil ar fáil do chuile saoránach. Sinn Féin's vision is for those words to be treated like they matter. The reality, though, is that they do not seem to matter and the Government even breaks its own laws in relation to children in this State. Frankly, it is insulting that we have these type of statements without legislation. We need legislation to give effect to the demands, the desire and the right of students and children to have a proper education. In my own area, in Dublin South-Central, St.”
“They might have been affected, as were their families and everybody around them. It still has an effect today. That is why there is an urgency.”
“I understand. The campaigning groups, some of which the Minister has probably met over the years, also understand the difficulty with a case-by-case review. The generalised approach is one where a certificate of disregard could be issued. The conviction would not be fully expunged because that has to be done case by case. The general disregard approach was what most people expected and thought that recommendation would be given. The Minister said he was not aware of the number of cases. I am not either but, for instance, in the town of Tullow alone, there were eight cases from 1969 to 1970. Research has been done on that which is online. Kieran Rose has sent me a copy, which I can forward. That is just one example. Some of those affected were teenagers who may still be alive.”
“I am disappointed with the answer. I understand there are delays and competing interests in the Department of Justice in particular, given the wait. However, the urgency of this is similar to other issues, such as thalidomide, when we are dealing with people who are affected by wrongdoing by the State. The longer it is delayed, the less effect it will have in the end because there will be fewer people who have suffered an injustice and, in this case, a heinous violation of their human rights for many decades. The effect will be gone. It was great that decriminalisation came about in 1993 because of the actions of those within the community, including former Senator, David Norris. We need to remember the work he carried out, and that of many others, to get people to understand the wrongs the State was involved in.”
“This question relates to the promise of a disregard of historical sexual offences that was promised by the previous Government. It is on foot of recommendations from the working group that looked at legislation to address the historical sexual offence of homosexuality, which was outlawed up to 33 years ago. What progress is happening at this stage?”
“Measaim go bhfuil siad ceart go leor ach b’fhéidir go dtiocfaidh mé ar ais ar Chéim na Tuarascála nuair a bhreathnóidh mé arís go díreach le féachaint an bhfuil aon fhadhb eile taobh thiar do na leasuithe seo mar tá eisceacht á thabhairt do chomhlacht Stáit atá ag déanamh fógraíocht ar sheirbhísí craolacháin closamhairc nó fuaime chun clár a chur chun. Tá siad á mbaint ón ndualgas atá in alt 10(a) d’Acht na dTeangacha Oifigiúla. Glacaim leis gur RTÉ a bhí i gceist ansin. Níl mé céad faoin gcéad cad é an rud praiticiúil atá i gceist anseo, conas a n-oibríonn sé seo nó cad í an fhadhb a d’aithin duine éigin maidir leis na craolacháin closamhairc nó fuaime nó cén fáth gur tháinig an chuid sin den leasú chun cinn.”
“Mar a luaitear, tá sé i gceist: (a) gur i nGaeilge a bheidh 20 faoin gcéad ar a laghad d’aon fhógraíocht arna déanamh ag an gcomhlacht in aon bhliain, agus (b) go ndéanfar 5 faoin gcéad ar a laghad d’aon airgead a chaithfidh an comhlacht ar fhógraíocht in aon bhliain a úsáid chun fógraíocht a chur amach i nGaeilge trí na meáin Ghaeilge. Más craoltóir dhátheangach é RTÉ, ní cóir go mbeadh aon chomhlacht Stáit ag déanamh iarracht éalú ón dualgas atá orthu. Is trua gur tháinig sé seo isteach mar seo mar bheadh muid in ann níos mó ama a chaitheamh leis.”
“Ní tharlaíonn sé sin i gcónaí ach nílimid i gcleachtadh ar na bealaí chun teacht timpeall ar an domhan nua atá ann. Is gá go minic gan fhoclaíocht a bheith ar fhógraíocht - just lógónna, íomhánna nó a leithéid. Measaim go luíodh sé sin leis an rud a bhí taobh thiar de. Is rud eile atá i gceist má tá suíomh ar leith don tSínis ann. Má tá fógraíocht a dhéanamh sa tSín sa tSínis, is féidir QR code a úsáid a thógann an duine go dtí an leagan Sínis den suíomh. Sa lá atá inniu ann, tá sé chomh héasca le cnaipe a bhrú agus an suíomh Gaeilge nó an suíomh Béarla a aistriú go dtí an tSínis. Tá tuiscint éigin ansin. Ó thaobh an chuid eile, cén fáth go dteastaíonn eisceacht ó fhógraí de chláracha in Éirinn ach go háirithe?”
“Dúirt sé nach raibh sé i gceist aige na héadaí atá á gcaitheamh ag foireann an OPW atá ag obair sa Ghaeltacht, nó na veaineanna nó a leithéid atá acu, a athrú toisc gurb é 2019 an uair dheireanach ar athraíodh iad agus b'shin roimh teacht i réim an leagan leasaithe d'Acht na dTeangacha Oifigiúla. Ní hé go bhfuilim ag cur i gcoinne na leasuithe seo ach ag cinntiú go dtuigeann gach duine gur fógraíocht é seo nach bhfuil i nGaeilge nó i mBéarla. An t-aon rud eile a impím ná má tá QR cód in úsáid nó ag tarraingt daoine i dtreo an Roinn nó an comhlacht Stáit atá i gceist, go ndéanfaidh sé iad a tharraingt go dtí an suíomh Gaeilge-Béarla. Uaireanta cuirtear rudaí mar sin suas agus nuair a dhéantar scanáil orthu, tógann sé go dtí an suíomh Béarla thú agus bíonn ort é a aistriú.”
“Ardaíodh an cheist agus tá an leasú seo ag déanamh cinnte den cur chuige atá i gceist. Nuair atá a leithéid ag tarlú, ba cheart dúinn a chinntiú go bhfuil na lógónna i nGaeilge. Mar shampla, d'ardaigh mé ceist scríbhinn an tseachtain seo caite faoi Oifig na nOibreacha Poiblí. Is "OPW" atá sa lógó seachas "Oifig na nOibreacha Poiblí". Má tá siad ag déanamh fógraíochta thar lear, feictear "OPW" mar is é sin atá sa lógó. In ainneoin an rud atá ag tarlú anseo, díreach ar bhonn an lógó, go dtí go n-athrófar sin - níl Acht na dTeangacha Oifigiúla ag brú ar dhaoine na lógónna a athrú láithreach - nuair atá siad ag déanamh athrú ar bhrandáil agus mar sin de caithfidh siad iad a athrú go dtí Gaeilge. Is é sin an riail atá ann agus is é sin an freagra a thug an Aire dom an tseachtain seo caite.”
“Nílim ag rá go bhfuil an méid atá ag tarlú mícheart, ach sin atá i gceist. Ó thaobh an dlí de, is é an leagan Gaeilge an ceann uachtarach. B'fhéidir gur chóir dúinn a bheith ag athrú an leagan Béarla. Sa chás seo, measaim go bhfuil an ceart ag an Aire ach is ait an rud é. Ní tharlaíonn sé go minic toisc gur fíorannamh a fhoilsítear an dá leagan den reachtaíocht go chomhionannach mar a tharla i gcás in Acht na dTeangacha Oifigiúla agus mar atá ag tarlú anseo. Ó thaobh an tarna ceist lena bhfuil an Aire ag déileáil, tá sé i gceist i leasú Uimh. 58 eisceacht a dhéanamh nuair atá comhlachtaí Stáit ag déanamh fógraíochta i dteangacha iasachta. Nuair nach bhfuil an fógraíocht á dhéanamh i mBéarla nó i nGaeilge, ach sa tSínis nó teanga eile, tuigim go bhfuil gá le foráil den tsórt seo.”
“Tá siad seo suntasach toisc nach mbaineann siad leis an mBille in aon chor. Tuigim an sórt cleasaíocht a tharlaíonn agus nílim chun cur ina gcoinne. Caithfidh mé a rá, áfach, go gcothaíonn sé frustrachas sa Fhreasúra nuair a deirtear linn nach mbaineann an méid atá á iarraidh againn leis an mBille, agus ansin feicimid na leithéidí seo ag teacht isteach. Tá gnéithe praiticiúla i gceist sa chás seo. Tá soiléiriú á lorg agam faoin athrú. Tá an tAire á rá gur gá an leagan Gaeilge a athrú toisc go bhfuil an leagan Béarla i gceart. Meabhraím dó gur Acht na dTeangacha Oifigiúla is ea é. Tá sé scríofa as Ghaeilge agus rinneamar é a phlé trí Ghaeilge. Tá an leagan Gaeilge i gceart agus tá an leagan Béarla mícheart. Mar sin, tá sé ait go bhfuilimid ag athrú an leagan Gaeilge le cloí leis an leagan Béarla.”
“Tairgim leasú Uimh. 51: Ar leathanach 27, idir líne 39 agus líne 40, an méid seo a leanas a chur isteach: “4B. Ceapfaidh an tAire duine chun an Údaráis as ceann de na ceantair a shonraítear in alt 26D arb oileáin amach ón gcósta iad más rud é nach ann d’aon chomhaltaí tofa as na ceantair sin.”.”
“Caithfimid deileáil leis sin má táimid ag cuir an focal amach tríd an reachtaíocht nua seo go bhfuil an t-údarás tábhachtach is nach mbeidh na comhaltaí nua ar an údarás ar an ngannchuid as an obair a bheidh siad ag déanamh ar son na heagraíochta.”
“Ní ghlacaim leis go bhfuil an liúntas atá á íoc leis na comhairleoirí áitiúla maith go leor mar atá sé, ach os rud é go bhfuil ualach breise ag baint leis seo agus cé chomh leathan is atá na ceantair Ghaeltachta, ba chóir go mbeadh an liúntas a bheidh ag dul dóibh ar chomhchéim leis sin a thugtar do chomhairleoirí áitiúla agus tabharfaidh sé sin stádas ar leith don ról. Tá ceangail aige seo le leasú nach mbeadh “dual-mandate” i gceist ó thaobh comhairleoirí nó baill tofa an údaráis. Cuireadh an leasú as ord, ach is é sin an loighic taobh thiar de. B’fhéidir go dtiocfaimid ar ais le hiarracht eile a dhéanamh déileáil leis seo. An deacracht atá againn mar Fhreasúra ná nach féidir linn coinníollacha pá nó tuarastal a leagadh síos inár leasuithe mar gheall ar an riail maidir le hioncam.”
“Tá an cosc sin i seanreachtaíocht Údarás na Gaeltachta agus mar sin, tá sé seo ag déileáil le sean-fhoráil seachas leis na cinn nua. B’fhéidir go bhféadfaí breathnú air sin. Tá leasú Uimh. 53 as ord. Cuidíodh an leasú leis an reachtaíocht ach tá sé as ord. Tá súil agam go ndéanfaí cinnte de go mbeidh liúntas ceart ar fáil don duine atá tofa. Táimid ag leagadh síos critéir atá cuíosach docht, daingean agus tríd na leasuithe beimid ar fad ag cur ualach mór ar Údarás na Gaeltachta amach anseo agus ba chóir go mbeadh liúntas cuí i gceist.”
“Is oileáin Ghaeltachta formhór iad siúd ar a bhfuil daoine ina gcónaí. Tá taithí ag na daoine sin ar dheacrachtaí ar leith agus tá sé tábhachtach go mbeidh na fadhbanna sin le cloisteáil ag bord an údaráis. Is leasú é Uimh. 52 ar leasú a bhí déanta in 1999, ag cur cosc ar fheidhmeach nó duine i gcomhshocraíocht dócmhainneachta a bheith mar chomhalta ag an údarás. Faoin bhfoclaíocht nua, ní bheadh feidhm ag an gcosc má tá an feidhmeach neamhnithe nó comhshocruithe, scortha. Is dul chun cinn é an foráil seo a aithníonn nár chóir go leanfaí cosc ar aghaidh ar feadh saol duine atá tar éis fiacha a íoc. Thar na blianta bhí sé sin mar chosc sa Dáil. Dá mbeadh duine éigin “bankrupt”, ní fhéadfaidís bheith ina Teachta Dála. Is féidir anois; éiríodh réidh leis sin.”
“Caithfidh muid a chinntiú, toisc go bhfuil an deis ag an Aire, go bhfeiceann sé nó sí orthu siúd atá le hainmniú ionas go mbeidh ar a laghad, an taithí seo acu. Mar a dúirt mé, is ceann acu seo atá i gceist agus tá liosta leagtha síos ionas go mbeadh saineolas breise, a luaigh an tAire, ag bord an údaráis. Tá pointe difriúla ann. Maidir le leasú Uimh. 51, mura bhfuil duine as na n-oileán tofa, agus ní fheicim go mbeadh toisc go bhfuil na hoileáin agus daonraí na n-oileán chomh beag sin is go mbeadh sé deacair dóibh bheith tofa, tá gá go díreoidh an tAire isteach air le cinntiú go bhfuil duine de phobail na n-oileán i measc iad siúd atá ceaptha ar an mbord, le go mbeidh an tuiscint agus an saineolas a thagann ó maireachtáil ar oileán amach ó chósta na hÉireann, ar fáil dó.”
“Baineann sé seo leis na critéir cheapacháin, ionas go gcinnteoidh an tAire maidir le daoine a cheapfar chun an údaráis, gur daoine iad, ina tuairim nó ina thuairim, a bhfuil ag gach duine díobh taithí agus tuiscint shásúil ar cheann amháin nó níos mó díobh seo a leanas: pleanáil teanga; cur chun cinn na Gaeilge; fiontraíocht agus cruthú fostaíochta; forbairt pobail; cur chun cinn na n-ealaíon teanga-bhunaithe; agus an earnáil teaghlaigh. Is Conradh na Gaeilge a chuir an moladh seo chun cinn. Is é sin an fáth a bhfuil na hainmneacha ar fad ann, is iad sin, na Teachtaí Quaide, Connolly agus McGuinness, in éineacht liom. Thuig muid an gá leis an leasú sin. Sa chéad dul síos, beidh an seisear a ainmneoidh an tAire mar chuid de bhord tofa.”
“Tairgim leasú Uimh. 50: Ar leathanach 27, idir líne 32 agus líne 33, an méid seo a leanas a chur isteach: “(c) tríd an mír seo a leanas a chur isteach i ndiaidh mhír 3: “Critéir i gcomhair ceapacháin. 3A. Cinnteoidh an tAire, maidir le daoine a cheapfar chun an Údaráis, gur daoine iad, i dtuairim an Aire, a bhfuil ag gach duine díobh taithí agus tuiscint shásúil ar cheann amháin nó níos mó díobh seo a leanas: (1) pleanáil teanga; (2) cur chun cinn na Gaeilge; (3) fiontraíocht agus cruthú fostaíochta; (4) forbairt pobail; (5) cur chun cinn na n-ealaíon teanga-bhunaithe; agus (6) an earnáil teaghlaigh.”,”.”
“Muna dtarlaíonn sé sin, beidh na toghcháin seo as alt leis na toghcháin áitiúla agus Eorpacha. Bhí sé i gceist go mbeadh siad uilig ceangailte le chéile. Tuigim muna bhfuil sé sin i gceist a thuilleadh, ach is í sin an tuairim atá agam. Beidh muid ag teacht chun cinn san alt seo le leasú le go mbeidh na toghcháin ar fad ar an lá céanna chun cuidiú le díospóireacht níos mó a bheith againn ag an am sin. Tá a fhios agam go bhfuil daoine ann nach dtaitníonn an smaoineamh sin leo agus gurbh fearr leo dá mbeadh na toghcháin amuigh leo féin ionas go mbeadh daoine ag díriú isteach ar cheist Údarás na Gaeltachta. Níor tharla sé sin riamh cheana go bhfios dom nuair a bhí na toghcháin leo féin. Níor chuidigh sé leis an turnout ná leis an díospóireacht sna meáin Bhéarla maidir le ceist na Gaeltachta.”
“Tá mé sásta, má tá na daoine eile a bhfuil a n-ainmneacha leis an leasú seo, é seo a tharraingt siar le féachaint an féidir linn déileáil leis mar atá luaite ag an Aire. Is mian liom teacht go ceist eile. Níl leasú curtha isteach agam faoi, ach baineann sé leis an gcéad téarma a bheidh ann. Labhair muid roimhe seo, nuair a bhí súil againn go dtarlódh an toghchán seo anuraidh ag an am céanna is a bhí toghcháin na n-údarás áitiúla ar siúl, go mbeadh muid ag ceangal an ama leo ionas gur thréimhse chúig bliana a bheadh ann. Leis an gcéad téarma anois, más i mí an Mheithimh 2026 a bheidh na toghcháin, ba chóir go mbeadh ocht mbliain i gceist ionas go mbeadh sé co-ordinated leis na toghcháin eile. B’fhéidir go gcuirfidh mé leasú chun cinn ar an ngné sin. Is mian liom go mbeidh an tAire ar an eolas roimh ré faoin rud atá i gceist anseo.”
“Tá mé sásta é sin a dhéanamh. Is ceist í. Ar a lán bord Stáit eile, ní bhíonn ach téarma nó dhó acu siúd atá roghnaithe ag an Aire. Bheadh socrú mar sin cothrom leis na boird eile. Is an píosa sin faoi na daoine atá tofa atá i gceist againn má táthar ag cur srian leis sin. Tuigim roinnt de na fáthanna go raibh an píosa sin ann agus go raibh daoine ag smaoineamh air. B’fhéidir nach raibh an ionadaíocht cheart tugtha roimhe seo. Uaireanta, bíonn daoine ag rá gurb é seo an bealach le fáil réidh le duine atá ag glacadh seilbh ar shuíochán, ag fanacht ann agus nach bhfuil ag déanamh na hoibre. Tá siad tofa ar bhonn an pháirtí atá taobh thiar dóibh. Tá súil agam go bhfuil an domhan athraithe anois. Tá an pobal níos oscailte, go háirithe i gcomhthéacs na meán sóisialta.”
“Tá súil agam gur mar sin a bheidh sé. Is é sin an slat tomhais a bhíonn ag an ngnáthphobal. Beidh sé ag pobal na Gaeltachta chomh maith. Is é sin an fáth go bhfuil muid ag iarraidh a chinntiú nach mbeidh srian ar an méid téarmaí is féidir le duine a bheith ina chomhalta nó ina comhalta den údarás, go háirithe nuair atá scileanna agus eolas ag teastáil le cinntiú go n-éireoidh leis. Nuair atá daonlathas ann, bíonn an deis ag aon duine seasamh i dtoghchán. Má tá duine níos fearr ná mar atá an duine tofa ag an am, tá súil agam go n-éireoidh leo, má tá siad in ann é sin a chur trasna. Tá ceisteanna eile agam maidir le halt 9. Measaim go dtiocfaidh muid ar ais chucu agus muid ag dul tríd seo. Sa chás seo, áfach, is rud simplí atá i gceist.”
“Tairgim leasú Uimh. 49: Ar leathanach 27, líne 28 agus líne 29, “ach ní bheidh sé nó sí i seilbh oifige ar feadh níos mó ná 2 théarma, cibé acu is téarmaí comhleanúnacha iad nó nach ea” a scriosadh. Is ceann eile de na rudaí a phléigh muid sa chomhchoiste nuair a bhí muid i mbun grinnscrúdaithe é sin. Is ceist bhunúsach ó thaobh an daonlathais í. Má tá daoine lena bheith tofa, ní chóir go mbeimis ag cur srian ar an méid uaireanta gur féidir leo rith. Tuigim cad atá daoine ag rá. Níl an srian sin ann d’aon toghchán eile, seachas toghchán na huachtaránachta. Tá seacht mbliain i gceist ansin. Tar éis dhá théarma, tá 14 bliain i gceist. Sa reachtaíocht seo, tá muid ag cur srian leis an tréimhse ama is féidir le duine a bheith tofa. Is faoin phobal áitiúil an cinneadh sin. Muna bhfuil daoine ag déanamh na hoibre, ní thoghfar iad.”
“B’fhéidir gur rud teicniúil é seo ach, má tá toghchán eile ar an lá céanna, beidh an fhoireann cheannann chéanna ann sna hionaid vótála. Beidh an leictreachas céanna á úsáid. Tá an tAire chun a íoc as a chuid den bhille iomlán amháin. Is é sin atá i gceist. Ghlac mé leis go mbeadh an bille le comhroinnt.”
“Is ceist theicniúil é seo. Leis an leasú seo, tá an tAire ag iarraidh nach mbeidh cead caiteachas a bhaineann le toghcháin chuig an údarás a chomhroinnt idir an tAire agus an t-údarás áitiúil. Nílim cinnte cad atá ag tarlú leis an leasú seo.”
“Tairgim leasú Uimh. 24: Ar leathanach 13, idir líne 27 agus líne 28, an méid seo a leanas a chur isteach: "(c) Oifigeach Pleanála Teanga a bheidh ag obair sa limistéar arb ina leith a bhunófar an coiste réigiúnach.".”
“Sílimid atá tofa i gcónaí go bhfuil an t-eolas ar fad againn agus is léir nuair a théitear go dtí an toghchán nach bhfuil an t-eolas ar fad agat. Is ag muintir an ghnáthphobail a mbíonn an t-eolas agus iad siúd atá ag obair leo go minic. Bíonn i bhfad Éireann níos mó eolais acu agus bíonn siad in ann muid a threorú sa bhealach ceart. Is é sin atá i gceist. Níl aon chleasaíocht i gceist ach go bhfuilimid ag iarraidh cinnte a dhéanamh de má tá struchtúr nua á bhunú ó thús deiridh go mbeidh gach uile tacaíochta tugtha don choiste réigiúnach sin agus go mbeidh an plean teanga - is é sin atá i gceist dóibh siúd atá ag obair mar oifigigh pleanála teanga - lárnach sa choiste réigiúnach. Mar a dúirt mé, tá mé sásta leasú Uimh. 24 a tharraingt siar ag an staid seo.”
“Is é sin an méid atá muid ag iarraidh a dhéanamh. Is mian linn cinnte a dhéanamh de nach bhfuil neamhaird á dhéanamh ar na daoine atá ag obair ar an talamh agus nach mbeidh an duine ón údarás áitiúil nó an seisear nó seachtar baill don údarás tofa nó gan a bheith tofa - níl mé ag caitheamh anuas orthu sin - ag déanamh a gcuid oibre féin. Táimid ag cinntiú go mbeadh daoine ar leith gur chóir go mbeadh ar an gcoiste réigiúnach chun cinnte a dhéanamh go bhfuil an tuiscint sin ar gach uile ghné den saol atá ag titim amach sa cheantar Gaeltachta sin á thabhairt ar aghaidh chuig an gcoiste réigiúnach agus go bhfuil siad ag pleanáil dá réir. Is minic gurb iad na daoine sa ghnáthphobal nó na daoine atá ag obair go lánaimseartha a mbíonn an tuiscint sin acu níos mó ná siúd atá ar thuarastal nó ar liúntas do chomhairleoirí.”
“Toisc an méid atá ráite ag an Aire, tá mise sásta ag an staid seo an leasú seo a tharraingt siar, féachaint air agus é a chur arís ar Chéim na Tuarascála ionas go mbeimid in ann a chinntiú má tá fadhb ann ó thaobh na bhfoclaíochta de gur féidir linn tabhairt faoi. Sa deireadh thiar thall, tá príomhfáth amháin go bhfuil na coistí réigiúnacha seo á bhunú. Tá ualach breise, dár ndóigh, ar na daoine seo. Caithfidh go bhfuil daoine níos fearr ag an Aire i Maigh Eo ná mar atá in áiteanna eile mar beidh na daoine seo ar dhá choiste réigiúnach agus ní gheobhaidh siad aon tuarastal breise nó aon aitheantas breise. Ní fhaca mé aon rud a léiríonn go bhfuil siad chun aitheantas breise a fháil. Tá sé tábhachtach maidir leis na daoine atá ar an gcoiste seo go bhfuil an tuiscint acu ar an obair atá ag teastáil sa cheantar sin.”
“Mar sin, cuireann an t-údarás ainmniúchán chun cinn ach ní leagaimid síos sa reachtaíocht seo cad ar ghá don údarás áitiúil a dhéanamh nó conas ar thagann sé ar pé duine atá ann. Glacaim leis gur rud éigin dá shórt a bheadh i gceist agus gur as a stuaim féin go dtarlaíonn sé, ach más gá rialacháin a chur le chéile gur ghá dóibh cinneadh ó thaobh cruinnithe a ghlacadh. Ní bheidh na hoifigigh pleanála teanga seo ann in aon chor muna ndéantar an cinneadh chun na conarthaí nua nó na treoir nua a thabhairt agus a leithéid. Tá jab le déanamh roimh dheireadh na reachtaíochta seo ar aon chaoi le cinntiú go bhfuil siad ann.”
“Glacaim leis go bhfuil an tAire ag triail a bheith praiticiúil maidir leis seo. Is ceist í seo maidir le cé a roghnódh iad, ach is féidir linn é sin a athrú chun a chinntiú gur as a stuaim féin, stuaim an ghrúpa sin nó gur an t-údarás féin a roghnódh nó a cheapfadh comhaltaí na gcoistí réigiúnacha. Tá sé sin sa reachtaíocht cheana féin. In alt 7(8) luaitear gurb é “an tÚdarás a cheapfaidh comhaltaí na gcoistí réigiúnacha” agus luaitear anseo na comhaltaí “tofa”. Dár ndóigh, beidh sé uathoibríoch más comhaltaí tofa iad. Luaitear ansin go roghnófaí “daoine is comhaltaí de cibé údaráis áitiúla a chinnfidh an tÚdarás agus a ainmneoidh an t-údarás áitiúil sa limistéar”.”
“Tá géarghá le bogadh ar na conarthaí sin, ar an ról atá ag na hoifigigh sin agus ar an maoiniú gur chóir a bheith acu. Táim ag iarraidh go mbeadh sé sin mar chuid den ról atá acu agus go mbeadh a fhios acu go gcaithfidh siad a bheith ceangailte isteach leis na coistí réigiúnacha seo agus na cinntí atá á ndéanamh ag an údarás don cheantar ina bhfuil siad ag obair.”
“Ba chóir go mbeadh an t-údarás agus na hoifigigh phleanála teanga ag obair as lámh a chéile agus, nuair atá pleananna á ndéanamh, go mbeadh siad in ann an tuiscint atá acu toisc an obair atá á déanamh acu a roinnt leo siúd atá tofa nó roghnaithe ag an Aire. Dúirt oifigeach pleanála teanga linn sa choiste go bhfuil siad ag pointe anois a bhfuil deireadh ag teacht leis na pleananna teanga a ceadaíodh ar dtús agus go dtiocfaidh deireadh le níos mó as seo go ceann bliana. Tá siad fágtha gan treoir agus gan cheannasaíocht faoin gcéad chéim eile. Tá deireadh ag teacht leis na conarthaí a bhí acu. Tá roinnt acu ag teacht chun deireadh ag tús mí Iúil. An bhfuil cinneadh déanta maidir le síneadh a chur le conarthaí na n-oifigeach pleanála teanga seo?”
“Is é an leasú a bhfuilimid ag déileáil leis anseo ná leasú dár gcuid féin, Uimh. 24. Sula labhraím faoi, nuair atá na coistí réigiúnacha seo bunaithe, ba chóir nach mbeadh na comhaltaí nua amháin orthu ach go mbeadh daoine ann a thuigeann gnéithe eile de na ceantair, a bheadh in ann cuidiú leo agus go mbeadh an t-údarás in ann brath orthu. Is é sin an fáth go bhfuilimid ag rá an mhéid sin. Tá sraith daoine anois ag obair i gceantair Ghaeltachta agus sna ceantair máguaird atá dírithe ar phleanáil teanga. Ní gá go mbeidh vóta acu ach tá sé tábhachtach go mbeadh siad i láthair agus go mbeadh ról acu chun go mbeadh gach uile rud fite fuaite le chéile.”
“Is léir go raibh dul chun cinn éigin ag tarlú sa choiste comhairleach ach, go dtí go mbeidh sé leagtha amach go mion, tá na heagrais agus Ranna Stáit fós ag fanacht agus tá roinnt acu fós gafa leis na scéimeanna so níl a fhios ag daoine cá bhfuil siad. Má táimid chun an 20% a bhaint amach agus na seirbhísí a chruthú do Ghaeilgeoirí, caithfidh sé sin tarlú. Fágfaidh mé é sin. Tiocfaimid ar ais chuige ach tá gá lena bheith níos dírithe faoin am a thagann muid ar ais ag an 20% ar Chéim na Tuarascála. Is é sin an rud ait faoi. Táimid ag déileáil leis an mBille um Údarás na Gaeltachta (Leasú). Cuireann muid leasuithe chun cinn atá bainteach leis seo agus deirtear linn go bhfuil siad as ord. Ansin, tagann an tAire isteach le ceann maidir le hAcht na dTeangacha Oifigiúla. Tá baint ann ach tá sé beagáinín as alt leis an gcuid eile.”
“Ní féidir linn brath go huile agus go hiomlán ar Ghaelcholáistí chun an 20% sin a chomhlíonadh mar tá níos mó post ann ná daoine atá ag teacht amach as na Gaelcholáistí. Tá jab fós ann ach tá sé go maith é sin a chloisteáil. Táim fós ag fanacht ar an gcoiste comhairleach chun a leagan amach cé hiad na caighdeáin agus gach rud eile. Bhí siad sin lena bheith ann laistigh de chúpla mí den reachtaíocht a bheith rite. Tháinig an tuarascáil agus an plean náisiúnta amach roimh an Nollaig, i mí Dheireadh Fómhair seo caite. Bhí toghchán againn so ní raibh muid ar fad dírithe isteach air ach ní raibh aon spriocanna ann. Níl an rangú nó na categories sin tugtha. Tá súil agam go mbeidh sé ann laistigh de chúpla seachtain. Tá a fhios agam go raibh cruinniú eile ann i mí Aibreáin a bhí dírithe air sin.”